Jak odblokować potencjał elastyczności odbiorców, aby pomóc uzyskać 5% redukcji zapotrzebowania?

Od 1.12.2022 na stronie https://www.pse.pl/ publikowane są informacje o godzinach szczytowego zapotrzebowania na energię elektryczną. Pokazywane są tu godziny szczytowe w danym i następnym dniu. Jest też informacja, o zalecanej oszczędności energii w tych godzinach. Zapewne jest to pierwszy krok, w celu spełnienia określonego przez UE wymogu zmniejszenia o 5% zużycia energii elektrycznej w godzinach szczytowych. Wymóg taki narzuciła rada UE rozporządzeniem 2022/1854 z dnia 6 października 2022 r. w sprawie interwencji w sytuacji nadzwyczajnej, w celu rozwiązania problemu wysokich cen energii. Cel obowiązuje w okresie od 1.12.2022 do 31.03.2023.

Redukcja zapotrzebowania w konkretnych godzinach może być trudna. Wyznaczanie i informowanie, które godziny są szczytowe to znakomity pierwszy krok. Samodzielnie jednak nie wystarczy, aby zmniejszyć zużycie. Jestem głęboko przekonany, że w gabinetach polityków i innych wpływowych ludzi z branży, wypracowywane są rozwiązania co zrobić aby taką redukcję osiągnąć. Jednak na ten moment, ja nie znalazłem informacji jakie to będą rozwiązania. Wychodząc naprzeciw potrzebie, poniżej garść propozycji tego jak można by to zrobić.

Na początek zacznę od tego jak nie należy tego robić. Choć te rozwiązania mogą się dość szybko nasuwać na myśl. Można oczywiście myśleć o nakazach, może i nawet pod groźba kar. Można też próbować „ręcznie” zmuszać podmioty w których skarb Państwa ma udziały aby takiej redukcji dokonywały. Czy to może być skuteczne? Może i tak, ale raczej nie będzie to bez szkody dla gospodarki.

Co więc robić?

Po pierwsze trzeba zwiększać świadomość zagrożeń i zachęcać ludzi i firmy do redukcji zapotrzebowania w godzinach szczytowych. Sama informacja na stronie PSE to zdecydowanie za mało. Temat ten powinien zostać przeniesiony do debaty publicznej.

Po drugie, należy zachęcać do wprowadzania rozwiązań zachęcających do przesuwania zużycia, z godzin szczytowych poza godziny szczytowe. Jako gorący wyznawca elastyczności strony popytowej, wierzę że uruchomiając ten potencjał, możemy pomóc zarówno teraz jak i w przyszłości. Bo problem raczej nie zniknie z dniem 31.03.2023r.

Strona popytowa, czyli odbiorcy energii to zarówno odbiorcy indywidualni jak i biznes. W dalszej części skupię się na biznesie – choć nie tylko. Ten obszar ze względu na doświadczenie znam o wiele lepiej. Ale też głęboko wierzę że w firmach, łatwiej i szybciej można takie rozwiązania wprowadzić.

Nie od dziś wiadomo, że bardziej skuteczna niż kij jest marchewka. Najlepiej w postaci korzyści finansowych – oszczędności, przychodów, ulg, dopłat, itp. Takie marchewki mogą zmotywować firmy, a w przyszłości też odbiorców indywidualnych do większej elastyczności. W dalszej części znajdziesz proponowane działania w perspektywie krótko, oraz średnio i długoterminowej.

Rekomendowane działania – krótkoterminowo

Poniżej propozycje działań możliwych do wdrożenia, nawet jeszcze w tym roku. Tak szybkie wdrożenie jest oczywiście wyzwaniem, ale przy odpowiedniej motywacji polityków i urzędników w mojej ocenie możliwe.

Zwiększenie różnic cen pomiędzy strefami

Zachęcam do podjęcia aktywnych działań, aby zwiększyć różnice w stawkach pomiędzy poszczególnymi strefami, w wielostrefowych grupach taryfowych. Im będzie większa taka różnica, tym większa zachęta do przesuwania zużycia z okresów szczytowych do poza-szczytowych. W dalszej części skupię się na taryfach dystrybucyjnych dla biznesu, które znam najlepiej. Obecnie w zakresie takich taryf jedynie w obszarze Energa, różnice są na tyle znaczące, że mogą zachęcać do zmiany zachowań, czy stosowania rozwiązań aby przesuwać zużycie. A są też niestety takie OSD, które w taryfach wielostrefowych, stosują takie same stawki we wszystkich strefach. Tym samym czynią z nich taryfy jednostrefowe. Takie podejście nie daje żadnej zachęty.

W grudniu OSD powinny opublikować zatwierdzone stawki dystrybucyjne na 2023 rok. Jest jeszcze czas, aby OSD zmieniły swoje podejście i zwiększyły różnice pomiędzy stawkami. Poniżej tabele obrazujące sytuację w stawkach w 2022r. Pokazują one średnie i minimalne różnice pomiędzy strefami, w danym OSD. W odcieniach czerwieni i żółtego są grupy taryfowe z bardzo małymi albo zerowymi różnicami w stawkach.

Które taryfy mają największy potencjał?

W mojej ocenie największy potencjał tkwi w:

Obszarze Enea. Tutaj wszystkie wielostrefowe grupy taryfowe, są de facto taryfami jednostrefowymi. W tym OSD żadna grupa odbiorców biznesowych, nie ma zachęt ze strony taryf dystrybucji do przesuwania zużycia.
Grupach taryfowych Cx. Przykład Energa pokazuje, że w tych grupach możliwa jest taka struktura cen, która daje dość duże różnice, a tym samym zachęty do elastyczności odbiorców. Choć i w Energa można by poprawić, bo różnice w 2022r są mniejsze niż te z 2021r. Takie różnice jak w Energa, w połączeniu z różnicami na RDN, znacząco zwiększają szanse na implementacje rozwiązań elastyczności.
Obszarze Tauron. W części oddziałów Tauron (bielski, będziński, częstochowski, gliwicki, krakowski, tarnowski) dla grup taryfowych dwustrefowych, stosowana jest taka sama polityka jak w Enea. Czyli de facto te taryfy są jednostrefowymi, bez żadnych zachęt.
Grupach taryfowych B2x. Tutaj aktualnie w żadnym OSD, nie ma ani jednej grupy taryfowej o znaczących różnicach. Tacy odbiorcy już teraz często kupują energię na RDN oraz mogą korzystać z istniejących ulg w opłacie mocowej. Dokładając do tego istotne różnice w taryfach dystrybucji, powstają naprawdę znaczące zachęty do przesuwania zużycia.

Tabela 1. Średnie różnice stawek taryfowych w grupach taryfowych wielostrefowych dla biznesu w 2022r. Źródło: opracowanie własne

Tabela 2. Minimalne różnice stawek taryfowych w grupach taryfowych wielostrefowych dla biznesu w 2022r. Źródło: opracowanie własne

W powyższych tabelach różnice w taryfach 3 strefowych, są różnicami pomiędzy szczytem popołudniowym, a pozostałymi godzinami doby.

Przyśpieszenie wprowadzenia ulg w opłacie mocowej

Kolejnym działaniem jakie można podjąć, to przyśpieszenie wdrożenia ulg w opłacie mocowej. Ulgi te dają duże korzyści przedsiębiorstwom, które wypłaszczają swoje profile zużycia przenosząc zużycie z okresów obowiązywania opłaty mocowej (7-22 w dni robocze) poza te okresy. Czyli premiują dokładnie takie działania, jakie wspierają osiągnięcie celu 5%.

Obecnie, z takiej ulgi mogą korzystać tylko przedsiębiorstwa posiadające PPE w grupach taryfowych A i B. Zgodnie z ustawą Prawo energetyczne, odbiorcy w grupach taryfowych C1x, o mocy umownej powyżej 16kW, uzyskają takie prawo od 01.01.2025. Dlaczego należy skupić się na tych właśnie odbiorcach? Bo po pierwsze, można taką zmianę przeprowadzić bardzo szybko. A po drugie, w połączeniu ze zmianami w stawkach taryfowych, daje to dużą szansę aktywizacji tych odbiorców w zakresie elastyczności.

W mojej ocenie wdrożenie takiej zmiany jest możliwe nawet w tym roku. OSD już dziś są zobowiązane naliczać dla tych PPE opłatę mocową, na podstawie zużycia w godzinach jej obowiązywania. Mają więc dane o zużyciu w każdej godzinie. Tym samym posiadają możliwości wyliczania takiej ulgi dla tej grupy, bez większych zmian po swojej stronie. Może pewnym wyzwaniem byłaby kalkulacja stawki opłaty mocowej przez prezesa URE – ale jestem przekonany że można sobie z tym poradzić.

Rekomendowane działania -średnio i długoterminowo

Poniżej przedstawiam rekomendowane działania w perspektywie kolejnych lat, jakie dadzą dalszy rozwój elastyczności po stronie popytowej.

Przyśpieszenie wymian liczników

Należy poważnie rozważyć przyśpieszenie wymian liczników, na tak zwane liczniki inteligentne, dla PPE w grupach taryfowych C1x. Firmy mają już teraz możliwości zakupu energii po cenach skorelowanych z cenami na RDN. Jednak obecnie mniejsi odbiorcy w grupach taryfowych C1x mają ograniczenie. Aby przesuwanie zużycia odbiło się na ich kosztach konieczny jest licznik ze zdalnym odczytem, a dokładniej z rejestracją zużyć godzinowych i zdalnym odczytem – czyli w/w licznik inteligentny. Bez takiego licznika zużycie w danym okresie jest dzielone na godziny, na podstawie tak zwanego profilu standardowego. W takim przypadku przesunięcie zużycia nie zmienia profilu, a tym samym kosztów zakupu na RDN. Wymiana jest więc konieczna aby efekt tych działań był widoczny na fakturach.

OSD mają ustalone harmonogramy wymian liczników i do końca 2023 ma być ich 15%, do końca 2025 – 35%, do końca 2027 – 65%, a do końca 2028 – 80%. Aby zwiększyć szansę wykorzystania wyżej opisanego potencjału należałoby zmodyfikować harmonogram, kładąc nacisk na wymianę w taryfach C1x w pierwszej kolejności. Najlepiej byłoby wymienić wszystkie liczniki w tej grupie do końca 2023r. Biorąc pod uwagę aktualny harmonogram, jest to jak najbardziej wykonalne.

Kolejne przyśpieszenie wprowadzania ulg w opłacie mocowej

W mojej ocenie warte rozważenia, jest przyśpieszenie wprowadzeniu ulg w opłacie mocowej także dla odbiorców w grupach taryfowych C1x, o mocy poniżej 16kW. Obecnie założone jest wprowadzenie tych ulg od 2028r. Zmieniając harmonogram wymiany liczników zgodnie z powyższą rekomendacją, byłoby to do wdrożenia już od 2024 lub 2025r. Ta zmiana dałaby dodatkowy (w stosunku do RDN i różnicy w stawkach dystrybucyjnych) efekt zachęty do przesuwania zużycia w czasie w tej grupie odbiorców.

Wsparcie finansowe inwestycji w magazyny energii

Jeśli chodzi o odbiorców indywidualnych to należy pochwalić bardzo dobre zmiany w programie Mój Prąd, które wchodzą w życie od 15.12.2022. W ramach zmian podniesiono poziom dofinansowania do magazynu energii z 7,5tyś zł do 16 tyś zł. Jest to bardzo dobre posuniecie, które może uruchomić potencjał elastyczności w grupie odbiorców indywidualnych. Czy jednak taki magazyn pomoże zmniejszyć zużycie w szczytach zapotrzebowania? W okresie dużej produkcji z PV zdecydowanie tak. Pracując w standardowym trybie ładowania magazynu w ciągu dnia i oddawania energii wieczorem i w nocy, pomoże zmniejszyć wieczorny szczyt. Jednak w okresie zimowym, gdy produkcja z PV będzie minimalna może być inaczej. Aby wykorzystać potencjał tych magazynów i aby przesuwały zużycie zimą, muszą być zachęty w postaci albo dużych różnic w stawkach taryfowych, albo możliwość korzystania z taryf dynamicznych.

Inaczej jest w przypadku przedsiębiorców. Mają oni już teraz możliwość korzystania z taryf dynamicznych. W ich przypadku zainstalowane magazyny, szczególnie te przeznaczone do arbitrażu cenowego, będą pracowały (przy odpowiednich różnicach cenowych) cały rok. Warto więc rozważyć wprowadzenie wsparcia finansowego do inwestycji w magazyny energii dla firm. Wsparcie takie uruchomiłoby dodatkowy drzemiący tu potencjał.

Taryfy dynamiczne dla klientów indywidualnych

W tym przypadku w zasadzie rozwiązania są gotowe. Projekt ustawy Prawo energetyczne UC74, który taką możliwość wprowadza (12 miesięcy po wejściu w życie ustawy), pierwszy raz pojawił się już 14.06.2021. Teraz czeka na dokończenie prac, przegłosowanie i uchwalenie. To jest najlepszy moment aby to zrobić. To da większą zachętę do zaprzęgnięcia do pracy magazynów energii przy instalacjach PV u klientów indywidualnych. Co jest szczególnie istotne w okresie zimowym – tak jak pisałem powyżej.

Taryfy dystrybucji bardziej dynamiczne

Opisane w działaniach krótkoterminowych zwiększenie różnic w taryfach dystrybucyjnych to powinien być tylko pierwszy krok. Kolejnym powinna być możliwość kreowania przez OSD nowych taryf dystrybucyjnych lub zmiany godzin szczytowych w istniejących taryfach, tak aby dostosowywać to do przewidywanych zmian, co do momentu i czasu trwania szczytów zapotrzebowania i szczytów produkcji OZE. Rozwiązanie z taryfami dynamicznymi w tym obszarze wydaje się trudne do wdrożenia, ale może i nad tym warto się pochylić.

Usługi systemowe i usługi elastyczności

Ten obszar to kolejna pozycja, która może poprawić atrakcyjność inwestycji w magazyny energii i wykorzystywania ich do przesuwania zużycia w czasie. Należałoby rozważyć ułatwienie dostępu rozproszonym odbiorcom aktywnym, w świadczeniu usług systemowych, poprzez zniesienie limitu 1MW w węźle sieci przesyłowej lub węźle sieci dystrybucyjnej 110kV. Kolejnym krokiem powinno być jak najszybsze uruchomienie usług elastyczności przez OSD, z możliwością ich świadczenia przez rozproszonych odbiorców aktywnych.

Podsumowanie

Jak widać powyżej, działań jakie mogą być podjęte aby odblokować potencjał elastyczności strony popytowej jest dość sporo. A jestem przekonany że pewnie coś pominąłem i są jeszcze inne. Jeśli poważnie myślimy o osiągnięciu zakładanej redukcji zapotrzebowania w godzinach szczytowych o 5% oraz o zbudowaniu zasobów, które będą nas broniły przed niezbilansowaniem w kolejnych latach, uwolnienie potencjału elastyczności odbiorców to jedna z dróg. Oczywiście nie jest jedyną. Jednak czasy gdy mieliśmy jedno rozwiązanie w postaci dużych JWCD, powoli odchodzą w niepamięć. Aktualnie trzeba dysponować szerszym spektrum możliwości. Ta związana z elastycznością jest dość szybka do uwolnienia. Nie bez znaczenia jest też fakt że inwestycje ponosi biznes. Trzeba mu tylko dać szansę, na pozytywne wyniki NPV i innych parametrów finansowych rozważanych inwestycji.